Gdy odpady dotrą już do odpowiedniej instalacji, następuje etap ich utylizacji, czyli przetworzenia lub unieszkodliwienia zgodnie z zasadami ochrony środowiska. W kontekście odpadów budowlanych utylizacja obejmuje przede wszystkim procesy recyklingu i odzysku surowców, a dopiero w ostateczności składowanie tego, czego nie da się wykorzystać.
Wyspecjalizowane firmy zajmujące się gospodarowaniem odpadów (takie jak np. GlobCargo) działają następująco: odebrane odpady są sortowane i rozdzielane na frakcje (jeśli nie zostały do końca posegregowane wcześniej). W praktyce proces utylizacji polega na odseparowaniu poszczególnych materiałów – z mieszaniny odpadów budowlanych wydziela się np. gruz mineralny, elementy metalowe (pręty, rury), drewno, tworzywa sztuczne, szkło itd. . Każda taka wyodrębniona grupa materiałów trafia następnie do dalszego przetwarzania z myślą o ponownym wykorzystaniu.
Przykładowo, ze strumienia odpadów metalowych usuwa się zanieczyszczenia, po czym złom przekazywany jest do huty jako surowiec. Drewno oczyszcza się z gwoździ i może zostać przerobione na zrębki opałowe lub trafić do produkcji materiałów drewnopochodnych. Szkło budowlane (jeśli jest jednorodne) może zostać przetopione na nowe produkty lub użyte jako kruszywo do materiałów izolacyjnych. Recykling odpadów budowlanych ma obecnie priorytet, dlatego większość posegregowanych frakcji poddaje się odzyskowi zamiast składować.
Właściwa utylizacja odpadów budowlanych oznacza, że dla każdej z sześciu frakcji znajdzie się optymalny sposób zagospodarowania. Oto kilka przykładów z praktyki rynkowej:
Dzięki tak rozplanowanej utylizacji, ilość faktycznie składowanych odpadów zostaje zminimalizowana. Składowiska powinny być ostatecznością, zarezerwowaną dla odpadów nienadających się do odzysku. Nowe przepisy mają wprost na celu zwiększenie poziomu recyklingu w budownictwie i zmniejszenie wolumenu śmieci trafiających na wysypiska. Prawidłowo prowadzona utylizacja odpadów budowlanych przynosi więc korzyści ekologiczne (mniej zanieczyszczeń, oszczędność zasobów) oraz ekonomiczne – wiele z odzyskanych surowców ma swoją wartość rynkową, co może częściowo kompensować koszty gospodarowania odpadami.
Wywóz gruzu zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ gruz (beton, cegły, materiały ceramiczne) stanowi często największą masowo frakcję odpadów na budowie. Jego odpowiednie zagospodarowanie jest kluczowe z punktu widzenia przepisów 2025 oraz optymalizacji kosztów.
Jak wspomniano wcześniej, czysty gruz (pozbawiony domieszek innych materiałów) ma dużą wartość użytkową i może być poddany recyklingowi na kruszywo. Dlatego absolutnym priorytetem jest utrzymanie gruzu w czystości – odseparowanie go od plastiku, drewna, szkła, gipsu czy śmieci opakowaniowych. Najlepiej przeznaczyć na gruz osobny kontener już od początku prac rozbiórkowych. Ekipa musi być świadoma, co należy, a czego nie wolno do niego wrzucać. Typowym problemem na budowach jest wrzucanie do kontenera gruzowego innych odpadów, np. worków po cemencie, folii, puszek po farbie czy fragmentów płyt g-k – w efekcie gruz staje się odpadem zmieszanym, trudniejszym i droższym do utylizacji. Unikajmy tego błędu, bo może on zniweczyć wysiłek segregacji.
Wywóz gruzu warto planować etapami, zwłaszcza przy dużych pracach rozbiórkowych. Zamówienie zbyt małego kontenera skutkuje jego szybkim przepełnieniem, z kolei kontener zbyt duży może być trudny do ustawienia na ciasnej posesji. Popularne kontenery na gruz mają pojemność od ok. 5 m³ do 10 m³, co odpowiada kilkunastu tonom materiału – to dużo ciężaru, dlatego upewnij się, że podłoże wytrzyma taki nacisk (czasem potrzebne są podkłady drewniane pod kontener, by nie uszkodzić np. asfaltu). Po zapełnieniu kontenera gruzem należy niezwłocznie zgłosić gotowość do odbioru firmie wywozowej. Gruz jest bardzo ciężki, więc nie należy czekać aż kontener będzie „pod korek”, bo przeładowanie grozi przekroczeniem dopuszczalnej masy transportowej i odmową zabrania kontenera przez firmę. Lepiej zamówić wywóz jednego pełnego kontenera i podstawienie kolejnego niż za wszelką cenę dociskać więcej do już pełnego pojemnika.
Wbrew pozorom, gruz nie jest odpadem całkowicie neutralnym – jego dzikie wysypywanie w lesie czy na nielegalnych nasypach jest karalne i szkodliwe. Dlatego zawsze zlecaj wywóz gruzu legalnie działającym firmom. Po odebraniu gruzu poproś o potwierdzenie przekazania na piśmie lub w systemie BDO. Firmy takie jak GlobCargo dostarczają swoim klientom stosowne dokumenty, zapewniając transparentność całego procesu. Jeżeli masz nadwyżkę czystego gruzu, warto spytać odbiorcę, czy istnieje możliwość tańszego odbioru z przeznaczeniem do recyklingu – niektóre firmy recyklingowe chętnie przyjmują czysty gruz do przerobu, czasem w niższej cenie niż przyjęcie odpadu zmieszanego. To kolejna zachęta, by dbać o segregację.
Jak już wiemy, przetworzony (skruszony) gruz znajduje szerokie zastosowanie w budownictwie drogowym i lądowym. Może wrócić na Twoją budowę w postaci podbudowy pod parking albo utwardzenia dojazdu na plac budowy. W ten sposób obieg materiałów się zamyka – recykling gruzu oszczędza środowisko i wpisuje się w ideę gospodarki o obiegu zamkniętym. Warto więc postrzegać gruz nie jako kłopotliwy odpad, lecz jako cenny surowiec wtórny, pod warunkiem właściwego obchodzenia się z nim.